پیوسته انتقاد!

پیوسته انتقاد

فاطمه ملک پائین – از کشورهای دیگر خبر ندارم که چه حوادثی را از سر می‌گذرانند اما خبرهای مردم کشورم به گوشم می‌رسد؛ از حادثه‌های بزرگ گرفته تا کوچک‌ترین‌ها که به مدد گسترش وسایل ارتباطی و در رأس آن‌ها تلگرام، کوچک و بزرگ از آن مطلع می‌شوند. وقتی اتفاقی تلخ می‌افتد خبر آن به‌سرعت منتشر می‌شود، همه از آن باخبر می‌شوند، اعلام همدردی می‌کنند، پروفایل‌ها مشکی می‌شود، پست‌ها و توئیت‌های تسلیت و تأسف و… در فضای مجازی دست به دست می‌شود. به‌راستی همه را غمی بزرگ فرا می‌گیرد و ما را با این پرسش‌ها روبه‌رو می‌کند که چرا مردم ما؟ چرا نفتکش ما؟ چرا کرمانشاه ما؟ چرا بنیتای کوچک ما؟ اما همه این‌ها در حد سوال باقی می‌ماند و فراتر نمی‌رود.
بعد از این مرحله، انتقادها و اعتراض‌ها شروع می‌شود که فقط این عکس‌گذاشتن‌ها فایده ندارد، این تسلیت‌گفتن‌ها، ابراز غم کردن‌ها کافی نیست. می‌پرسند چرا روحیه مطالبه‌گری در مردم از بین رفته است و فقط مدتی در فضای حادثه ابراز همدردی می‌کنند و بعد آن را فراموش می‌کنند؟ احساس مسئولیت مردم چه می‌شود؟ و نهیب می‌زنند که نباید تنها حرف زد.
هرچند این عکس‌العمل‌ها که نمودی انتقادی دارد، از لحاظی حایز اهمیت است و نشان‌دهنده حساسیت مردم به مسائل جامعه است و در کنار اظهار همدردی، مردم را دعوت به هوشیاری و اقدام می‌کند اما باز در همان مرحله پرسش باقی می‌ماند و در نهایت به همه‌چیز خرده می‌گیریم که چرا وضع مردم این‌طور شده؟ چرا فلان اپلیکیشن فیلتر شده؟ چرا فلان‌چیز گران شده؟
همه تا مرحله سوال خوب پیش می‌رویم اما در نهایت به جای یافتن جواب و راه‌حل، در «خویش‌بدبخت‌بینی» فرو می‌رویم و می‌گوییم اینجا، جای زندگی نیست.
همه منتقد شده‌ایم. هر گروهی، گروه دیگر را نقد می‌کند و هر فرد، فرد دیگر را. همه به دنبال مقصریم. من می‌گویم فلان ارگان مقصر است، فلان ارگان می‌گوید فلان شخص مقصر است و… .
دلایل بسیاری سبب شکل‌گیری این انتقادهای بی‌حاصل در جامعه شده که در اینجا بعضی از آنها را می‌آورم:
جامعۀ ایرانی جامعه‌ای توده‌وار است و در برخورد با مسائل، توده‌ای عمل می‌کند؛ درست است که گام اول برای حل ماجرا، انتقاد سازنده به وضع موجود است اما گاهی این انتقادها به رفتاری توده‌وار تبدیل شده و بدون استدلال‌های دقیق و براساس عواطف یا اخبار ناقص است و صرفا تحت تأثیر جو حاکم بر جامعه به انتقاد از مسائل گوناگون می‌پردازیم. ویلیام کورن هارز در کتاب «سیاست جامعه توده‌ای» در تشریح چنین جوامعی می‌گوید:«در چنین جامعه‌ای (جامعه توده‌ای) ساختارهای معینی موجب ثبات دایمی در جامعه شده است و در این نظام‌ها نخبگان و گروه‌های برجسته به‌شدت تحت تأثیر توده قرار دارند و از سوی دیگر توده آماده بسیج به‌وسیله گروه‌های برجسته است. گروه‌های میانجی از بین رفته و مردم در برابر حکومت قرار می‌گیرند.
جامعه توده‌وار در برابر جامعه مدنی قرار می‌گیرد و افرادی منفعل و محافظه‌کار در جامعه بوجود می‌آیند. اعضای این جامعۀ منفعل و محافظه‌کار که با پیدایش ابزارهای ارتباطی راهی برای بیان انتقادهای خود می‌یابند، بر اساس احساسات و عوامل انگیزاننده عمل و حل ماجرا را فراموش می‌کنند و گمان می‌برند وظیفه خود را به‌عنوان یک عضو فعال جامعه انجام داده‌اند.
رفتار جمعی حاکم بر جامعه
این انتقادها یک رفتار جمعی است و به‌سرعت به افراد دیگر جامعه منتقل می‌شود. به عقیده نیل اسملسر، جامعه‌شناس، «رفتار جمعی» رفتاری عاطفی است که بر اثر حادثه‌ای در اشخاص به‌وجود می‌آید و بر اثر واگیری اجتماعی به دیگران منتقل می‌شود و خودانگیخته و هیجانی است.
انفعال حاکم بر جامعه در عین اشتیاق مردم به مشارکت اجتماعی
دکتر مقصود فراست‌خواه، جامعه‌شناس، در توصیف جامعه ایرانی می‌گوید: جامعه ایران، جامعه‌ای نسبتا نامنظم است؛ یعنی تغییرات منظم و پایداری ندارد. فقدان پایداری و ضعف بنیه‌های مدنی، اقتصادی، اجتماعی و بنیه‌های مستقل از قدرت و دولت مهم‌ترین عوامل بروز انفعال است. جامعه‌ای که طبقه متوسط آن ضعیف باشد بیشتر مستعد انفعال است. متأسفانه طبقه متوسط در ایران ضعیف بود و در سال‌های اخیر ضعیف‌تر شد.
در چنین شرایطی مردم گرایش به مشارکت اجتماعی دارند اما روح انفعال حاکم بر جامعه سبب می‌شود این مشارکت در قالب تسلیت‌ها و انتقادها به افراد و اشخاص گوناگون در بیاید. در مواقعی، این اشتیاق به مشارکت نیز در اثر جوزدگی به‌وجود می‌آید.
در تاریخ ایران همواره چنین رفتارهایی در جامعه ایرانی وجود داشته است. در حال حاضر که ایران در حال گذار از جامعه سنتی به جامعه مدرن است و همچنین وسایل ارتباطی رشد کرده، این رفتارها فرصت ظهور و بروز بیشتری پیدا کرده است. این مسائل نیازمند بررسی و تشریح دقیق و واقع‌گرایانه است که به تبع آن بتوان یک راه‌حل مناسب برای آن پیدا کرد.

 


  • اشاره: تصویر این یادداشت، طرحی است از Martin Whatson.

۱ دیدگاه

  • علی ۲۸ بهمن ۱۳۹۶ at ۴:۴۱ ق.ظ پاسخ

    عالی بود

ارسال دیدگاه

اجرا شده توسط: همیار وردپرس